Kiên Giang

ĐỊA LÝ

Diện tích: 6.253 km2.
Dân số (2004): 1.634.043 người.
Tỉnh lỵ: thị xã Rạch Giá.
Các huyện thị: thị xã Hà Tiên; huyện Hà Tiên, Hòn Đất, Tân Hiệp, Châu Thành, Giồng Riềng, Gò Quao, An Biên, An Minh, Vĩnh Thuận.
Hai huyện đảo: Phú Quốc, Kiên Hải.
Dân tộc: Việt (Kinh), Khmer, Hoa.

Kiên Giang là môt dải đất nằm ở phía Tây Nam của tổ quốc, cách Sài Gòn 250 km (156 miles). Phía đông và đông nam của tỉnh Kiên Giang giáp với các tỉnh An Giang và Cần Thơ, phía nam giáp Cà Mau, phía bắc giáp Campuchia với đường biên giới dài 54 km (34 miles), ngoài ra còn có hơn 100 hòn đảo lớn nhỏ ngoài vịnh.

Trong tỉnh (phần đất liền), có nhiều núi thấp ở phía tây là núi Đại Tô Châu 178 m (234 ft), núi Hòn Sóc 187 (561 ft), Hòn Đất 260 (780 ft), Vân Sơn, Địa Tạng... Ngoài biển Kiên Giang có rất nhiều hòn đảo như hòn Tre, hòn Thổ Châu, hòn Chông, hòn Rai, hòn Mấu, hòn Nam Du, Minh Hoa, Kiên Giang, hòn Dọc, hòn Kinh Qui, hòn Ngang, hòn Heo, hòn Xưởng, hòn Vang, hòn Thơm, hòn Roi, hòn Dừa, hòn Nhạn...

Đặc biệt là đảo Phú Quốc rất lớn, diện tích 566 cây số vuông, dài 50 cây số, chỗ rộng nhất 29 cây số, có dãy núi Tà Lơn với các ngọn cao như Hàm Rồng 365 m (1,095 ft), núi Chúa 603 m (1,809 ft), núi Mắt Quỷ 360 m (1,080 ft).

Kiên Giang có một khu rừng ngập nước ở phía Nam (U Minh Thượng). Sông rạch trong tỉnh chi chít, phíc bắc có rạch Giang Thành, kinh Hà Tiên, kinh Ba Thê, các kinh Rạch Giá đi Long Xuyên và Thất Sơn, rạch Sỏi...; phía đông nam có kinh Cái Sắn, kinh Tân Hiệp, kinh Thốt Nốt, kinh Cán Gáo, sông Trèm Trẹm, các sông Cái Lớn, Cái Bé đổ ra cửa vũng Rạch Giá, và một số kinh mang số từ 1 đến 10. Bờ biển Kiên Giang có hai có hai vũng lớn là vũng Cây Dương và vũng Rạch Giá.

Nói chung, khí hậu Kiên Giang mát mẻ, nhưng khi gió biển, gió núi hoặc có bão đến cũng mang không khí lạnh cho tỉnh. Những liên tỉnh lộ số 8 và 12 là những đường giao thông quan trọng, nối Kiên Giang với các tỉnh lân cận. Ba phi trường chính đặt ở Hà Tiên, Rạch Giá và Dương Đông (thuộc đảo Phú Quốc).

THẮNG CẢNH

Nöôùc Vieät Nam roäng ôû hai ñaàu. ÔÛ ñoàng baèng Baéc Boä vaø Nam Boä, ruoäng ñoàng quang ñaõng phì nhieâu, laø vöïa thoùc cuûa ñaát nöôùc. ÔÛ Trung boä phaàn lôùn laø nuùi vaø cao nguyeân heïp vaø daøi, neân töø xöa ñaõ ñöôïc ví nhö laø chieác ñoøn gaùnh quaåy hai boà thoùc "nhaát coáng löôõng cô". Vaø treân giang sôn aáy, caùc maïch nuùi duø khoâng thuoäc haøng cao lôùn treân ñòa caàu, caùc doøng soâng tuy khoâng daøi roäng baèng nhieàu soâng treân theá giôùi, nhöng qua lòch söû hình thaønh laâu ñôøi ñaõ ñöôïc saép xeáp thaät haøi hoøa.

Non xanh xanh nöôùc xanh xanh,
Nöôùc non nhö veõ böùc tranh tình.

Phía Taây Nam, ñaát nöôùc Vieät Nam troâng ra vònh Thaùi Lan. Tuy ñöôïc quen goïi laø vònh Thaùi Lan, nhöng noù naèm giöõa laõnh thoå cuûa caùc nöôùc Vieät Nam, Cam Pu Chia vaø Thaùi Lan. Nöôùc Vieät Nam coù bôø bieån daøi khoaûng 3260km töø Moùng Caùi ôû phía Baéc ñeán Haø Tieân ôû phía Taây Nam, chöa keå bôø bieån cuûa caùc ñaûo.

Vieät Nam coù ba maët ñoâng, nam vaø taây - nam troâng ra bieån. Bieån ñoâng laø moät boä phaän cuûa Thaùi Bình Döông; treân baûn ñoà cuûa caùc nöôùc coù khi ghi nhöõng teân khaùc nhau, nhöng "Bieån Ñoâng" voán laø teân goïi chính thöùc cuûa ngöôøi Vieät töø laâu ñôøi, trong ca dao tuïc ngöõ ñaõ coù teân Bieån Ñoâng. Sau chieán thaéng quaân Minh, trong baøi "Bình Ngoâ Ñaïi Caùo", Nguyeãn Traõi ñaõ vieát: "Taùt caïn nöôùc Bieån Ñoâng khoâng röûa saïch tanh hoâi". Naêm 1435 trong saùch "Dö Ñòa Chí", Nguyeãn Traõi ñaõ vieát: " Haûi Ñoâng Haûi Daõ" (Bieån, aáy laø Bieån Ñoâng vaäy). Phaàn bieån aên saâu veà phía Vieät Nam laø vònh Baéc Boä coù ñoä saâu trung bình laø 40m vaø giaùp vôùi mieàn Ñoâng Baéc.

Töø Cöûa Tuøng vaøo Quy Nhôn laø 450km bôø bieån caùt boài nhöng thuoäc moät daïng khaùc; phuø sa soâng ngoøi ñoå ra bieån ñöôïc caùc doøng bieån chaûy ven bôø ñem ra ra doïc bôø laøm thaønh nhöõng daûi caùt duyeân haûi goïi laø vaây nöôùc bieån laïi taïo thaønh nhöõng ñaàm phaù nhö phaù Tam Giang, ñaàm Caàu Hai, phaù Thò Naïi; nhöõng moûm nuùi nhoâ ra bieån thaønh nhöõng muõi Chaân Maây, Haûi Vaân, Ba Laøng An. Moät caûnh ñeïp noåi tieáng laø ñeøo Haûi Vaân, vöôït qua moät khoái nuùi ñaù hoa cöông huøng vó ôû ñoä cao gaàn 500m troâng thaúng xuoáng Bieån Ñoâng meânh moâng, ñaàu phuû chaân trôøi, chaân daàm nöôùc bieån, ñuùng vôùi caùi teân "Haûi Vaân".
 

KINH TẾ

Phần lớn dân chúng ở đây là người Kinh, rồi đến người Việt gốc Chàm và Khmer. Các tôn giáo chính là đạo Phật, Hòa Hảo, Cao Đài và Thiên Chúa.

Hoa màu chính là lúa nhưng chỉ trồng một vụ vì đất mặn, các hoa màu phụ có ngô, đậu đỏ, đậu xanh, đậu phụng... Các vùng trồng lúa là Kiên An, Kiên Tân, Hòn Đất, Kiên Thành. Cây ăn trái và cây công nghiệp được trồng nhiều như dưa hấu, khóm, sầu riêng, cam, quýt, lựu, phật thủ, cà phê, dừa, cau và hồ tiêu.

Vùng rừng phía nam từ sông Cái Lớn trở xuống và lan qua tỉnh An Xuyên là rừng tràm U Minh, mang lại nhiều nguồn lợi cho tỉnh như các loại gỗ dương, vông, đước làm than rất tốt; các loại cây chế biến thuốc ta như tràm, hà thủ ô, trầm hương, quân tử, hoắc hương và các đặc sản khác là mật ong, sáp ong... Lá và cành non của cây tràm có tinh dầu gọi là dầu tràm, chứa khoảng 65% chất cajeputoi, có tính sát trùng, được dùng trị bệnh hô hấp và làm lỏng đàm; đây là nguồn lợi thiên nhiên phong phú của tỉnh Kiên Giang.

Ở xã Dương Hòa thuộc quận Kiên Lương có một dãy núi gọi là núi ong (vì ong đến làm tổ rất nhiều, có cây cổ thụ chứa cả trăm tổ ong) là một nguồn lợi về mật và sáp ong rất lớn cho dân chúng. Rừng Kiên Giang cũng có nhiều loại thú như hổ, beo, voi, hươu, nai, khỉ... nhiều chim muông mang lại phân chim, lông chim để làm quạt. Hòn Trứng Nhạn ở đảo Thổ Châu có rất nhiều chim nhạn và đồi mồi.

Kiên Giang có đất sét và đá vôi là những nguyên liệu tốt chế biến xi măng. Nhà máy xi măng Hà Tiên tại Kiên Lương là một trung tâm sản xuất xi măng lớn ở trong Nam. Kiên Giang còn có nhiều tiềm năng chưa khai thác hết.
 

LỊCH SỬ

Vùng đất Kiên Giang trước đây là một thị trấn của tỉnh Hà Tiên cũ. Hà Tiên nguyên là phủ Sài Mạt (âm tiếng Bentay Méas là thành bằng vàng) của Chân Lạp do Mạc Cửu (người Quảng Đông) mở mang vùng thương cảng thành thị trấn to.

Vào đầu thế kỷ 16, Mạc Cửu được vua Cao Miên phong chức Ốc Nha (âm tiếng Oknha, chức vụ tương đương tỉnh trưởng) cho cai quản vùng này; nhưng Mạc Cửu thường bị quân Xiêm quấy phá nên xin thần phục chúa Nguyễn để nhờ che chở (1708). Từ đó, đất Hà Tiên thuộc về nước ta và được kể là một trong sáu tỉnh của miền Nam vào đời Minh Mạng. Mạc Cửu vẫn được cai quản vùng này, rồi mở rộng đất Kiên Giang năm 1734. Sau đó, con ông là Mạc Thiên Tích nới rộng thêm.

Vào những năm 1782, 1783 và 1785, trong nhiều trận thủy chiến dữ dội trên sông nước miền Nam, quân của Nguyễn Ánh đã bị quân của anh hùng Nguyễn Huệ đáng tan tành, dù Nguyễn Ánh đã nhờ cậy quân Xiêm và Chân Lạp. Vùng Rạch Giá và các đảo Phú Quốc, Thổ Châu... từng là nơi ẩn trốn của Nguyễn Ánh.

Sau khi quân Pháp chiếm lục tỉnh Nam Kỳ, Hà Tiên cũng vùng lên tranh đấu. Đêm 16/06/1868, đoàn dân quân do anh hùng Nguyễn Trung Trực chỉ huy, từ Phú Quốc kéo qua đánh úp thị xã Rạch Giá, giết hết quân Pháp, giải tán tất cả các cơ quan hành chánh của quân Pháp. Làm chủ tình hình trong một tuần lễ, ông nghe tin đại quân sắp kéo đến, bèn chở hết võ khí, lương thực về Hà Tiên, rồi lánh sang Phú Quốc lập chiến khu tại cửa cạn. Tại đây, nghĩa quân được hai nhà yêu nước Nguyễn Văn Điền và Nguyễn Văn Ngợi hỗ trợ rất nhiều. Hai ông đã đem hết tài sản đóng góp cho cuộc kháng chiến và tổ chức đoàn thuyền qua Xiêm mua khí giới cho quân ta.

Giặc Pháp đánh nhiều lần không nổi, sau chúng phải đem toàn lực tấn công ở mặt Dương Đông. Lúc đó, nghĩa quân chỉ còn 30 người, bà Nguyễn Trung Trực lại sinh nở ngay lúc chạy giặc trong một đêm mưa to nên đã thiệt mạng cả mẹ lẫn con. Hai tên Huỳnh Công Tấn và Đỗ Hữu Phương (Tổng Đốc Phương) dùng mưu bắt cóc mẹ ông và một số đồng bào làm áp lực bắt ông hàng.

Anh hùng Nguyễn Trung Trực biết không thể tiếp tục chiến đấu được nữa nên đã tụ họp nghĩa quân lại, ông nói: "Giặc không giết được chúng ta, nhưng cạn lương thực sẽ bị chết hết. Nếu ta nói "thà chết lúc này" thì cũng chẳng ích gì cho mai sau! Giặc bắt được tôi thì mừng lắm, sẽ không làm hại anh em. Anh em cố sống mà tiếp tục báo quốc. Tôi biết anh em không tham sống sợ chết, phải can đảm để liệu cách xuất xử". Sau đó, ông cho đổ hết lương thực dự trữ ở Bưng Cây Lương (gần cửa Cạn), rồi tự trói mình ra gặp Huỳnh Công Tấn để cứu mẹ và dân chúng. Giặc Pháp phủ dụ ông quy thuận không được nên đã đem ra hành quyết tại Rạch Giá ngày 27/10/1868.

Đến năm 1872, nhân dân Kiên Giang lại theo hai anh hùng Đỗ Thừa Luông, Đỗ Thừa Tự kháng chiến. Hai anh em họ Đỗ lập căn cứ tại rừng U Minh, đánh du kích làm giặc tổn thất và mệt trí rất nhiều.
 

DI TÍCH

Chùa Tam Bảo: Tọa lạc tại số 6 đường Thích Thiện Ân, phường Vĩnh Lạc, thị xã Rạch Giá. Chùa được dựng vào đầu thế kỷ 19. Lúc đầu được làm bằng gỗ, lợp lá. Năm 1917, hòa thượng Trí Thiền đã cho xây lại chùa bằng gạch. Trong chùa còn giữ bức tượng đức Phật A Di Đà tạc bằng đá xanh cao 1,03 m (3.09 ft). Tại chùa có Tuệ Tỉnh Đường là phòng khám bệnh miễn phí cho đồng bào. Chùa được trùng tu nhiều lần.

Chùa Phù Dung: Còn gọi là Phù Cừ Am Tự, do tổng trấn Hà Tiên Mạc Thiên Tích (Mạc Thiên Tứ) dựng vào khoảng thế kỷ 18 tại chân Bình Sơn, thị xã Hà Tiên cho nàng Ai Cơ Phù Cừ ( Nguyễn Thị Xuân), vợ thứ hai của ông. Mạc Thiên Tứ là con của Mạc Cửu và là một danh sĩ thời chúa Nguyễn, được chúa Nguyễn phong là Tông Đức Hầu vì ông là người có công nối nghiệp cha mở mang trấn Hà Tiên. Chùa được trùng tu nhiều lần. Chánh điện có nhiều tượng Phật, đặc biệt có tượng Phật Thích Ca bằng đồng đưa từ Trung Quốc về thờ. Phía sau chánh điện có điện thờ Ngọc Hoàng. Trong khuôn viên chùa có khu mộ tháp của bà Nguyễn Thị Xuân và bốn vị sư.

Chùa Tam Bảo: Chùa còn có tên là Sắc Tứ Tam Bảo tự, do ông thống binh Mạc Cửu - một tướng người Hoa có công khai phá vùng đất Hà Tiên, dựng vào năm 1730 tại số 328, tổ 2, ấp Ao Sen, đường Phương Thành, thị xã Hà Tiên. Ngôi nhà xưa bị phá hỏng hoàn toàn, chùa hiện nay do hòa thượng Phước Ân cho xây dựng vào năm 1930. Ở điện Phật, có pho tượng đức A Di Đà bằng đồng cao 2,30 m (6.9 ft). Bên ngoài có khu mộ của 16 vị sư. Phía trước chùa là tượng Quan Âm Bồ Tát đứng trên đài sen.

Tịnh Xá Ngọc Sơn: Tịnh xá tọa lạc ở số 71B đường Mạc Cửu, thị xã Rạch Giá. Tịnh xá được giáo đoàn 4, giáo hội tăng già khất sĩ Việt Nam cho xây dựng vào năm 1964. Tịnh xá được trùng tu trong những năm gần đây.

LỄ HỘI