Quảng Ngãi

ĐỊA LÝ

Diện tích: 5.177 km2
Dân số (2004): 1.263.880 người.
Tỉnh lỵ: Thị xã Quảng Ngãi.
Các huyện: (13 huyện) 01 huyện đảo (Lý Sơn), 06 huyện đồng bằng (Bình Sơn, Sơn Tịnh, Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, Mộ Đức, Đức Phổ), 06 huyện miền núi ( Ba Tơ, Trà Bồng, Tây Trà, Sơn Tây, Sơn Hà, Minh Long); 162 xã và 18 phường, thị trấn.
- Dân tộc: Việt (Kinh), Hrê, Cơ-ho, Xơ Đăng...

Tỉnh Quảng Ngãi nằm ở vùng duyên hải miền Trung, lưng tựa vào dãy Trường Sơn, mặt hướng ra biển Đông, phía Bắc giáp Quảng Nam, phía Nam giáp Bình Định, phía Tây giáp Kon Tum. Bờ biển Quảng Ngãi dài 135 km (84 miles), ngoài khơi có đảo Lý Sơn. ở vào vị trí chính giữa của đất nước cách Hà Nội 883 km (552 miles), Quảng Ngãi có quốc lộ 1A chạy qua tỉnh, quốc lộ 24A nối Quảng Ngãi với Tây Nguyên, Lào và vùng Đông Bắc Thái Lan.

Địa hình có 4 vùng: vùng núi, vùng giáp núi, vùng đồng bằng và vùng hải đảo. Các sông chính chảy qua tỉnh là sông Trà Khúc, sông Trà Bồng, sông Sông Vệ.

Khí hậu Quảng Ngãi khá khắc nghiệt. Nhiệt độ trung bình từ 25,5 - 26,5° C, nhiệt độ cao nhất lên đến 41°C và thấp nhất là 12°C. Mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12, mùa nóng từ tháng 4 đến tháng 8 và lạnh nhất từ tháng 1 đến tháng 3. Lượng mưa trung bình năm 1.900 mm (75 in), cao nhất đến 3.500 mm (138 in). Mùa mưa thường hay gây lũ lụt.

Thị xã Quảng Ngãi được xây dựng bên bờ sông Trà Khúc. Từ xa xưa đã có những bánh xe nước to lớn quay suốt ngày đêm, vừa tô đẹp cho phong cảnh, vừa cấp nước cho các ruộng lúa, ruộng mía, nguyên liệu làm ra các loại đường cát, đường phèn, đường phổi, mạch nha, kẹo gương nổi tiếng.

Quảng Ngãi có hải cảng Dung Quất, một cảng lớn có độ sâu lý tưởng đang được khởi công xây dựng. Trong tương lai Dung Quất sẽ trở thành một cảng dầu khí lớn nhất Việt Nam cùng với thành phố Vạn Tường hiện đại.
 

THẮNG CẢNH

Thiên Ấn Niêm Hà: Núi này là thắng cảnh đẹp nhất tỉnh Quảng Ngãi, thuộc xã Sơn Long, gần sông Trà, cao 105m (315 ft). Trên đỉnh bằng phẳng ước chừng mười mẫu Tây, bốn mặt vuông phẳng trông như cái ấn. Núi Thiên Ấn xưa có thổ chất thiên nhiên là loại đá son, có thể dùng mài thành mực viết chữ Hán. Chân núi phía Nam có hòn Triện, phía Bắc liền núi La Vọng, phía Đông tiếp núi Tam Thai, phía Tây giáp núi Long Đầu. Đứng trên núi, nhìn chung quanh là những  núi, sông khác. Phong cảnh tuyệt đẹp.

Thiên Bút Phê Vân: Thuộc xã Tư Chánh, quận Tư Nghĩa. Núi Bút cao 65 thước, bốn phía núi thăng bằng, ở giữa cao vút như ngọn bút vẽ lên trời. Buổi sáng sương mù bốc lên chập chờn lưng chừng trời, tỏa lên trên đỉnh núi chan hoà với mây cao. Ngọn núi nhọn bị sương che lấp xa xa, đây là lúc "bút trời vẽ mây". Nhưng không phải lúc nào cũng thấy hiện tượng này. Và mỗi lần hiện tượng này xảy ra, dân địa phương tin rằng sắp có biến cố lớn xảy ra trong tỉnh.

Cổ Lũy Cô Thôn: Cảnh này thuộc xã Tư Hiền, phía Tây Nam giáp cửa biển Đại Cổ Lũy. Xưa Cổ Lũy ở trên cửa sông Trà, là đồn phòng thủ kiên cường của Chiêm Thành. Hiện nay Cổ Lũy là một thôn nhỏ, dân chúng làm nghề dệt chiếu và đánh cá. Cửa biển xa làng mạc, phong cảnh như một vùng khói lờ mờ, trông đơn độc lắm; nhất là khi sương thu mờ nhạt, bóng hoàng hôn vây phủ vắng vẻ, êm đềm, trông như một bức tranh cổ đẹp.

Bãi Biển Mỹ Khê: Bãi biển Mỹ Khê nằm trên quốc lộ 24B cách thị xã Quảng Ngãi 15 km (9 miles), cách cảng Dung Quất 16 km (10 miles) và gần cảng Sa Kỳ, thuộc địa phận thôn Cổ Lũy, xã Tịnh Khê, huyện Sơn Tịnh. Mỹ Khê là bãi tắm lý tưởng của tỉnh Quảng Ngãi với không gian mênh mông, bãi cát mịn, độ dốc thoải, được che chắn kín đáo, chạy dài 7 m, phía sau là rừng dương xanh thẳm, bên cạnh là con sông Kinh mang vị ngọt của thượng nguồn đổ về và vị mặn của biển đem lại nhiều đặc sản biển phong phú.

Liên Trì Dục Nguyệt: Cảnh này ở xã Phổ Thuận, quận Đức Phổ. Xưa là một hồ sen rộng hơn mười mẫu, hiện nay vẫn còn nhưng hẹp hơn, nằm giữa cánh đồng lúa, gần đó là núi Rồng. trong những đêm thanh, trăng treo trên núi, xa xa vầng trăng rung rinh, ánh trăng uốn khúc theo làn nước hồ sóng gợn lăn tăng. Trăng tỏ trên ngàn in hình bóng núi, làm nổi bật màu sắc xanh. trắng, vàng của hoa sen. Ngoài ra còn hai ao sen đẹp khác ở ấp Bồ Đề, quận Mộ Đức và ở ấp Ba La, quận Tư Bình. Cả ba chổ kể trên gọi là Liên Trì.

Thạch Bích Tà Dương: Cảnh này ở phía Nam quận Sơn Hà. Hình núi đứng cao chót vót, cỏ cây rậm rạp, thế núi quanh co, vách đá dựng ngược, phía Tây thông với các làng suối Tía (Tử Tuyền) rất hiểm trở. Buổi sáng khí mây ngưng sắc tía, buổi chiếu hang hóc ngậm màu son, khi mặt trời lặng bóng, cảnh vực nhuộm màu đen thẫm thì riêng đỉnh Thạch Bích còn rực ánh hoàng hôn, oai hùng vươn lên chọc trời tạo nên cảnh đẹp nên thơ.

An Hải Sa Bàn: Ở Bình Sơn, phía Nam cửa Sa Kỳ có ấp An Hải nằm giáp biển, cát đá bồi như hình một cát mâm. Phong cảnh hữu tình.

Vân Phong Túc Vũ: Phía Tây quận Sơn Tịnh. Núi Vân cao vút lên giữa lưng trời, có các núi bao quanh. Chót núi dờn dợn mây bay, suốt ngày khí sắc như lúc trời mới sáng hay giống như sau khi mưa tạnh.

Thạch Cơ Điếu Tẩu: Hai quả núi ở hai bên cửa Sa Kỳ là dãy đá thiên nhiên chặn ngang qua cửa bể, chỉ có một lối vào trong. Ở giữa có một tảng đá lớn nổi lên trong như hình người đứng. Gần bên có một tảng đá bằng phẳng in hình hai dấu chân người. Bên cạnh còn có một tảng đá lộ thiên, mỗi lần gió đưa sóng vỗ tràn vào hang, nước bắn tung lên rất đẹp. Thạch Cơ Điếu Tẩu là một dãy đá nổi lên ở giữa bể giống như người đứng câu giữa dòng nước.
 

KINH TẾ

Phần Đông dân Quảng Ngãi là người Việt (Kinh) chiếm 88,9% dân số ở tỉnh, ngoài ra còn các đồng bào các dân tộc: Hrê 8,5%, Cro 1,8%, Xơ Đăng… người dân Quảng Ngãi chăm chỉ và tằn tiện. Do diện tích đất trồng trọt ít và kém màu mỡ, họ phải lên núi khai đất, mở trại.

Nông Nghiệp là sinh hoạt căn bản, lúa trồng được bốn mùa: Tháng Ba, lúa trắng, ba trăng; tháng Tám, lúa Tàu núp, chiêm ngự; tháng Mười, lúa đen, bông rinh; tháng Mười Hai, lúa trì trì. Các hoa màu quan trọng là: mía, dừa, thuốc lá, khoai lang, mì, huỳnh tinh Tây, các loại rau... mía trồng nhiều ở Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, Sơn Tịnh. Các vùng này có bảy loại "chim mía" rất ngon. Kẹo mạch nha, kẹo gương Quảng Ngãi rất đặc sắc. Quế Quảng ở vùng Thượng Sơn Hà, Trà Bồng; nghĩa sâm ở Bình Sơn nổi tiếng.

Quảng Ngãi có một số mỏ chì ở Sơn Tịnh, mỏ Cao Lanh ở Sơn Hà và mỏ sắt tại Mộ Đức.
 

LỊCH SỬ

Đất Quảng Ngãi, xưa thuộc bộ Việt Thượng, một trong 15 bộ của nước Văn Lang. Đời Tần thuộc Tượng Quận, đời Hán thuộc quận Nhật Nam. Cuối đời Hán bị quân Lâm Ấp chiếm, đời Tuỳ bình định quân Lâm Ấp thuộc về Hồng Châu, sau đổi thành quận Hải Ân. Đời Đường thuộc Sơn Châu, đời Tống thuộc Cổ Lũy Động của Chiêm Thành.

Năm Nhâm Ngọ 1402, Hồ Quý Ly sai tướng Đỗ Mẫn mang quân chinh phạt Chiêm Thành. Vua Chiêm là Ba Dịch Lai phải nhường Chiêm Động (Quảng Nam) và Cổ Lũy Động (Quảng Ngãi). Hồ Quý Ly chia đất này thành bốn châu: Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa. Đặt lộ Thăng Hoa cai quản bốn châu. Thời Minh thuộc (1414-1427), bốn châu lại bị mất về Chiêm Thành. Năm Tân Mão 1471, vua Lê Thánh Tôn xuống chiếu thân chinh, quân Chiêm phải rút lui về cố thủ tại Trà Bàn. Vua Lê ra lệnh vây hãm cửa Thị Nại, ngày 26 tháng 2 Âm Lịch, vây Trà Bàn và bắt được vua Chiêm. Tháng 6, vua Lê Thánh Tôn lấy đất vừa chiếm đặt là Thừa Tuyên Quảng Nam, thống lĩnh ba phủ, chín huyện: Bình Sơn, Mộ Hóa(Mộ Đức ngày nay). Năm 1558, chúa Nguyễn Hoàng đổi thành Quảng Nghĩa phủ nhưng cũng thuộc Quảng Nam dinh.

Đời nhà Nguyễn Tây Sơn (1788-1802) cải Quảng Nghĩa thành Hóa Nghĩa phủ. Năm1802, Gia Long đặt Quảng Nghĩa dinh rồi đổi Quảng Nghĩa trấn vào năm 1808. Đời Minh Mạng đặt là tỉnh Quảng Nghĩa vào năm 1834.

Thời Pháp thuộc, con dân Quảng Ngãi đứng lên kháng chiến. Anh Hùng Trương Công Định (người làng Tư Cung, xã Sơn Mỹ, quận Sơn Tịnh) dựng cờ khởi nghĩa, đánh quân Pháp khắp các tỉnh miền Nam, từ Biên Hòa, Cần Giuộc đến Tân An, Mỹ Tho. Con ông là Trương quangngaiä cũng nối chí cha. Ngày 1 tháng 6 Ất Dậu (1885), 2 vị anh hùng lãnh đạo phong trào Cần Vương tại Quảng Ngãi là Lê Trung Đình (người xã Sơn Long, quận Sơn Tịnh) và Nguyễn Tự Tân (người xã Trung Sơn, quận Bình Sơn) từ chiến khu Truyền Trung (Bình Sơn) chia quân làm 3 đội, vượt sông Trà Khúc kéo quân về chiếm tỉnh lỵ ngay đêm hôm ấy, khi thế quân dân rất hăng. Ngày 5 tháng 6 Âm lịch, quân Pháp phản công mạnh, anh hùng Nguyễn Tự Tân hy sinh, còn anh hùng Lê Trung Đình bị bắt rồi bị chém trong thành phía Bắc Quảng Ngãi.

Tháng 6/1886, Nghĩa Hội Quảng Nam thống hợp với các tổ chức Cần Vương ở Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định, mang quân chia hai ngã thủy bộ đánh chiếm quận Bình Sơn, thắng một trận vẻ vang. Từ năm 1903 đến 1907, đồng bào thượng Hré nổi dậy, phối hợp với quân Cần Vương, đánh nhiều trận kịch liệt với quân Pháp ở Mang Gia, Nước Vo, thung lũng sông nước Dinh. Đến tháng 9/1911, Tổng Ren chỉ huy nghĩa quân Hré làm giặc khốn đốn ở vùng Đồng Mít và đồn Đức Phổ. Đầu năm 1908, các anh hùng Nguyễn Thụy (người xã Tư Nguyên, quận Tư Nghĩa), Nguyễn Bá Loan (người quận Mộ Đức) và Lê Khiết (người quận Tư Nghĩa) đứng lên vận động phong trào kháng Pháp dưới chiêu bài chống sưu tquangngaiá và bắt đi phu. Hàng ngàn người biểu tình vây các công sở giặc. Thực dân dùng vũ khí đàn áp thẳng tay, bắt và giết nhiều người. Hai anh hùng Lê Khiết, Lê Bá Loan bị thực dân xử  tử. Anh Hùng Nguyễn Thụy bị đày đi Côn Đảo, được thả vào năm 1916, ông lại cùng các anh hùng Lê Ngung (người quận Tư Nghĩa), Lê Triết, Trần Cao Vân, Thái Phiên thuộc Việt Nam Quang Phục Hội tổ chức khởi nghĩa ở các tỉnh miền Trung với sự tham dự của vua Duy Tân. Nhưng đại sự không thành, hầu hết các yếu nhân ở Quảng Ngãi bị bắt. Anh Hùng Lê Ngung uống thuốc độc tự tử, chết trong tù, nhưng giặc Pháp vẫn không tha, đem xác ông chém cùng với các anh hùng  Nguyễn Thụy và 12 chiến hữu khác, rồi đem bêu đầu ông ở làng Cam Lộ.

Đất Quảng Ngãi, xưa thuộc bộ Việt Thượng, một trong 15 bộ của nước Văn Lang. Đời Tần thuộc Tượng Quận, đời Hán thuộc quận Nhật Nam. Cuối đời Hán bị quân Lâm Ấp chiếm, đời Tuỳ bình định quân Lâm Ấp thuộc về Hồng Châu, sau đổi thành quận Hải Ân. Đời Đường thuộc Sơn Châu, đời Tống thuộc Cổ Lũy Động của Chiêm Thành.
 

DI TÍCH

Quảng Ngãi là tỉnh có nền văn hóa lâu đời, nhiều di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh như cảnh đẹp núi Ấn, sông Trà Khúc, Cổ Lũy Cô Thôn rợp mát bóng dừa, bãi biển Mỹ Khê nước trong xanh, bãi tắm Sa Huỳnh cát trắng, lộng gió, di tích kiến trúc thành cổ Châu Sa, nằm kề bên bờ Bắc của sông Trà gần cửa biển, các di tích văn hóa Sa Huỳnh, mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng…

Quảng Ngãi không có mấy đình chùa và nhà thờ họ. Đến Quảng Ngãi, du khách có dịp thăm lại chiến trường xưa, những di tích lịch sử như căn cứ địa Ba Tơ, chiếc nôi cách mạng đầu tiên ở miền Trung; di tích khởi nghĩa Trà Bồng, quê hương của những rừng quế bạt ngàn, di tích tội ác chiến tranh Sơn Mỹ; chiến thắng Ba Gia; chiến thắng Vạn Tường, địa danh nổi tiếng, một chiến trường xưa đầy ác liệt đã đi vào lịch sử. Ở vùng biển Quảng Ngãi, hàng năm ngư dân thường tổ chức lễ hội Nghinh Ông.

Lễ Hội Nghinh Ông: Lễ cúng cá Ông được tổ chức hàng năm tại các miếu thờ cá Ông, các nghi thức lễ bái nghiêm ngặt, thu hút Đông đảo cư dân tham dự. Trong ngày lễ, lăng thờ được tranh hoàng rực rỡ, trang nghiêm, có giăng đèn kết hoa. Tại nhà dân đặt bàn hương án, nhang đèn, bánh trái, hoa, xôi… ban đêm có treo đèn lồng. Mọi tàu thuyền của ngư dân đều đậu ở bến. Lễ hội còn diễn ra trên biển ở ngoài khơi. Phần hội có tổ chức vui chơi hát bả trào hát bội.
 

LỄ HỘI

Quảng Ngãi là tỉnh có nền văn hóa lâu đời, nhiều di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh như cảnh đẹp núi Ấn, sông Trà Khúc, Cổ Lũy Cô Thôn rợp mát bóng dừa, bãi biển Mỹ Khê nước trong xanh, bãi tắm Sa Huỳnh cát trắng, lộng gió, di tích kiến trúc thành cổ Châu Sa, nằm kề bên bờ Bắc của sông Trà gần cửa biển, các di tích văn hóa Sa Huỳnh, mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng…

Quảng Ngãi không có mấy đình chùa và nhà thờ họ. Đến Quảng Ngãi, du khách có dịp thăm lại chiến trường xưa, những di tích lịch sử như căn cứ địa Ba Tơ, chiếc nôi cách mạng đầu tiên ở miền Trung; di tích khởi nghĩa Trà Bồng, quê hương của những rừng quế bạt ngàn, di tích tội ác chiến tranh Sơn Mỹ; chiến thắng Ba Gia; chiến thắng Vạn Tường, địa danh nổi tiếng, một chiến trường xưa đầy ác liệt đã đi vào lịch sử. Ở vùng biển Quảng Ngãi, hàng năm ngư dân thường tổ chức lễ hội Nghinh Ông.