Hà Nam

ĐỊA LÝ

Diện tích: 862,66 km2.
Dân số (2004): 801.618 người.
Tỉnh lỵ: Thị xã Phủ Lý.
Các huyện gồm: Duy Tiên, Kim Bảng, Lý Nhân, Thanh Liêm, Bình Lục.
Dân tộc: Việt (Kinh), Hoa, Tày...

Địa thế Hà Nam chia làm hai phần rõ rệt ở hai phía sông Đáy: Từ tả ngạn sông Đáy đến sông Hồng Hà là đồng bằng do phù sa bù lên, ngoại trừ huyện Thanh Liêm có dãy núi nhỏ là Thiên Kiện cao 139 m (417 ft) và tả ngạn sông Phủ Lý có hai núi Đại Sơn cao tới 72 m (216 ft), và Đọi Điệp cao 29 m (87 ft). Từ tả ngạn sông Đáy đến phía Tây là núi xen lẫn những thung lũng phì nhiêu.

Sông Hồng Hà và sông Đáy là hai sông chính của Hà Nam. Hồng Hà được dùng làm ranh giới giữa Hà Nam với hai tỉnh Hưng Yên và Thái Bình. Sông Đáy chảy suốt tỉnh từ Bắc xuống Nam. Hai sông chính ăn thông nhau bởi sông đào Phủ Lý. Tỉnh còn nhiều sông con, thuyền bè đi qua rất tiện.

Khí hậu nhiệt đới, chia làm hai mùa: mùa khô từ tháng 11 năm trước cho tới tháng 4 năm sau, mùa mưa từ tháng 5 cho tới tháng 10. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23° C.

Giao thông đường sắt, đường bộ, đường thủy đều thuận lợi. Thị xã Phủ Lý cách Hà Nội khoảng 60 km (37.5 miles), nằm trên tuyến đường giao thông sắt - bộ Bắc Nam.

Tỉnh Hà Nam có nhiều tài năng về trồng cây lương thực, cây hoa màu. Hà Nam là địa phương có nền văn hiến lâu đời. Trong các cuộc kháng chiến chống Mỹ và chống Pháp, thị xã đã bị san phẳng tới ba lần. Ngày nay, thị xã Phủ Lý là trung tâm văn hóa , chính trị, kinh tế của tỉnh. Tỉnh tuy nhỏ nhưng có nhiều di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh như Núi Cấm, Ngũ Động Sơn, chùa Bà Đanh, hang Luồn, động Cấm Khả Phong...

THẮNG CẢNH

Chùa Bà Đanh - Núi Ngọc: Chùa ở xã Ngọc Sơn, huyện Kim Bảng, cách thị xã Phủ Lý 10 km (6.25 miles) về phía hữu ngạn sông Đáy. Khu danh thắng này có diện tích khoảng 10 ha, với phong cảnh trời mây sông nước hữu tình. Đặc biệt có chùa Bà Đanh là nơi thờ Phật, thu hút đông đảo khách hành hương đến dự lễ.

Hang Luồn - Ao Dong: Hang Luồn ở cách Ngũ Động Sơn 1 km (0.6 miles). Đây là một hang thủy động rất đẹp, dài 500 m (1,500 ft), rộng 20 - 30 m (90 ft). Để vào trong hang, du khách phải ngồi thuyền. Ao Dong nằm trong lòng hang rộng khoảng 0,7 ha. Xung quanh hang Luồn là núi cao, rừng rậm, cảnh quan tuyệt đẹp. Tới đây du khách được trở về với thế giới thiên nhiên, không khí thoáng đãng, chim hót véo von, rất vui và sinh động. Thắng cảnh này là nơi hội tụ của các loài chim về đây xây tổ và trú ngụ.

Danh thắng Kẽm Trống: Kẽm Trống (thuộc xã Thanh Hải, huyện Thanh Liêm) là danh thắng có sông, núi, đồng ruộng và cây cảnh hòa nhập thành một quần thể với phong cảnh trời nước hữu tình, sông núi ngoạn mục. Danh thắng Kẽm Trống đã đi vào thơ ca của bà chúa thơ nôm Hồ Xuân Hương "Hai bên là núi giữa là sông ...".

KINH TẾ

Đồng bào ở Hà Nam phần lớn là người Kinh, riêng huyện Lạc Thủy còn có một số người Mường. Dân chúng theo đạo Phật và Thiên Chúa. Ở Kẻ Sặt, cách tỉnh lỵ Phủ Lý khoảng hơn 7 km (4.4 miles) về hướng Nam có ngôi nhà thờ lớn được xây từ năm 1879.

Vì ruộng là đất phù sa nên lúa trồng tương đối tốt, nhưng một số huyện như Duy Tiên, Kim Bảng thường bị lụt nên có khi nông dân chỉ làm được vụ chiêm. Các hoa màu phụ là ngô, khoai, đậu, các loại rau (huyện Lý Nhân trồng rất nhiều cây bạc hà, húng quế). Dân chúng còn trồng một số cây kỹ nghệ như mía, trà, cà phê, thuốc lá, dâu nuôi tằm. Ngành đánh cá cũng đáng kể.

Về khoáng sản chỉ có mỏ than ở Chi Nê, và một số mỏ đá vôi dùng đồi núi thuộc hai huyện Thanh Liêm và Kim Bảng. Nền kinh tế và thương mại của Hà Nam bình thường, chưa phát triển.
 

LỊCH SỬ

Đất Hà Nam xưa thuộc Bộ Giao Chỉ, một trong 15 bộ của nước Văn Lang. Sau thuộc quận Giao Chỉ dưới đời Hán, thuộc Trung Châu đời Đường. Đến đời nhà Hậu Lý Nhân, sau đổi thành phủ Lý Nhân dưới triều vua Lê Thánh Tông. Thời nhà Nguyễn, phủ Lý Nhân gồm các huyện Duy Tiên, Kim Bảng, Bình Lục và Thanh Liêm, trực thuộc tỉnh Hà Nội. Tỉnh Hà Nam được đặt tên từ đời vua Thành Thái.

Đồng bào Hà Nam từ đầu thế kỷ, năm 39, đã nổi lên theo ngọn cờ khởi nghĩa của hai vị anh thư Trưng Trắc và Trưng Nhị đánh đuổi giặc Đông Hán. Tại các huyện dọc theo sông Đáy có nhiều miếu thờ các anh hùng anh thư thời Trưng Vương. Năm 980, anh hùng Lê Hoàng (làng Bảo Thái, huyện Thanh Liêm) lên ngôi tức Lê Đại Hành Hoàng Đế; đánh giặc Tống ra khỏi nước, vào tháng Ba năm Tân Tỵ (981). Huyện Thanh Liêm còn có anh hùng Trần Bình Trọng, tướng giỏi đời Trần Nhân Tông, cầm quân chặn giặc Mông Cổ ở Thiên Trường (Hưng Yên) khi chúng xâm lăng nước ta lần thứ hai (1284). Ông bị Thóat Hoan bắt và đem xử tử, trước khi chết còn để lại cho dân tộc câu danh ngôn danh thép "Ta thà làm quỷ nước Nam, chứ không thèm làm Vương đất Bắc".

Khi quân Pháp xâm chiếm miền Bắc nước ta, chúng đã chiếm ngay Phủ Lý (26-11-1873) vì đây là vị trí chiến lược nằm trên ngã ba sông Đáy và sông Phủ Lý, nhưng bị quân ta bao vây. Năm 1882, sau khi chiếm xong Nam Định, chúng mới đẩy lui được quân ta vào dãy núi trên sông Đáy. Pháp lập đồn đóng trại, nghĩa quân nhiều lần tấn công Kẻ Sở và chiến đấu cho tới năm 1885. Cũng từ năm 1885, hưởng ứng phong trào Cần Vương, anh hùng Đinh Công Tráng (làng Nam Tràng, huyện Thanh Liêm) cùng với các nhà cách mạng Nguyễn Khế, Trần Xuân Soạn, Phạm Bành, lập chiến khu Ba Đình ở tỉnh Thanh Hóa. Năm1894, ông Hàm cùng 200 nghĩa quân đánh đồn Quang Thừa.

Trước năm 1975, tỉnh Hà Nam có các huyện Lý Nhân, Thanh Liêm, Kim Bảng, Duy Tiên, Bình Lục và Lạc Thủy.
 

DI TÍCH

Chùa Long Đọi: Chùa tọa lạc trên núi Long Đọi thuộc xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên. Chùa có tên chữ là Sùng Thiên Diên Linh, được tạo dựng từ thời Lý (khoảng năm 1121). Mặt bằng chùa rất rộng, lưng tựa vào núi Điệp với ba dòng sông uốn khúc bao quanh. Hiện nay chùa còn có một bia đá cỡ lớn, một vài di chỉ khác như tượng đầu người mình chim và các pho tượng Kim Cương ở cửa tháp Long Đọi.

Chùa Đội: Chùa có tên chữ Duyên Linh, xây dựng ở núi Đội (Long Đọi Sơn), xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên. Chùa được dựng vào năm 1027, triều vua Lý Thái Tổ. Trải qua thời gian chùa đã bị đỗ nát. Kiến trúc chùa hiện nay được dựng lại vào năm 1958. Chùa còn lại tấm bia đá dựng thời Lý cao 2,8 m (8.4 ft), rộng 1 m (3 ft), trán bia và diềm bia chạm trang trí hình rồng đặc sắc thời Lý.

Chùa Đại Sơn: Xây từ đời Tiền Lý trên núi Đọi Sơn, dưới chân núi có dòng sông Lấp. Đối diện Đọi Sơn là núi Đọi Điệp cũng có chùa rất đẹp. Mùa xuân năm 987, vua Lê Đại Hành làm lễ hạ điền tại chân núi Đọi Sơn. Tục truyền rằng, lúc cày thấy một chum vàng, năm sau lại thấy một chum bạc; vì điềm lành này nên hai năm sau được mùa luôn. Đời vua Lý Nhân Tông có cho xây chùa và dựng "Điện Linh Bảo Tháp" vào năm 1120, nhưng giặc Minh phá hết. Sau khi vua Lê Thái Tổ đuổi xong giặc Minh, ngài mới trùng tu lại chùa Đọi Sơn đã được vua Lê Thánh Tông đề thơ tặng.
 

LỄ HỘI

Hà Nam là tỉnh có cội nguồn là văn minh lúa nước, có nền văn hóa dân gian khá phong phú. Nền văn hóa được thể hiện qua các làn điệu hát chèo, hát chầu văn, hầu boáng, ả đào, đặc biệt là làn điệu hát dậm (vừa hát, vừa dậm chân theo lối người chèo thuyền...). Đây cũng là vùng đất có nhiều hội làng truyền thống đặc biệt là vật chõ Liễu Đôi đã nổi tiếng trong cả nước. Mỗi khi có dịp hội hè, cả làng quê lại sống động bởi các loại nhạc cụ độc đáo như nhị, sáo trúc, kèn, trống...

Từ xa xưa, Hà Nam là vùng đất hiếu học. Đây còn là quê hương của trào phúng Nguyễn Khuyến, của nhà văn nổi tiếng Nam Cao, của các vị anh hùng như Đinh Công Tráng...