ĐỊA LÝ

Diện tích: 3.465,120km2.
Dân số (2004): 1.288.509 người.
Tỉnh lỵ: Thành phố Việt Trì.
Các huyện: Thị xã Phú Thọ; huyện: Hạ Hòa, Thanh Ba, Đoan Hùng, Lâm Thao, Yên Lập, Thanh Sơn, Tam Nông, Thanh Thủy, Phù Ninh, Sông Thao.
Dân tộc: Việt (Kinh), Mường, Dao, Sán Chay, Sán Dìu...

Phú Thọ là tỉnh thuộc miền núi trung du Bắc Bộ. Phía bắc giáp Tuyên Quang và Yên Bái; phía đông giáp Vĩnh Phúc; phía đông nam giáp Hà Tây; phía tây giáp Sơn La; phía nam giáp Hòa Bình. Phú Thọ cách Hà Nội 90 km (56 miles). Giao thông bằng đường bộ, đường sắt và đường thủy đều thuận lợi. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,4° C.

Tỉnh Phú Thọ có hình thể rất hiểm trở với hai dãy núi chính phân cách Hồng Hà và hai chi lưu sông Chảy và sông Hà. Dãy Tam Đảo gồm những ngọn núi cao từ 800 đến 1.000 m (3,000 ft), chia đôi lưu vực sông Hồng và sông Đà. Dãy Ba Vì gồm những đồi phiến nham, sa thạch và đá vôi nằm giữa sông Hồng và sông Chảy. Việt Trì là nơi tiếp hợp của hai rặng núi này, tạo nên một thứ đập thiên nhiên của sông Hồng từ thời kỳ địa chất thứ ba.

Hệ thống sông ngòi Phú Thọ gồm sông Hồng (dân chúng thường gọi khúc sông Hồng chảy qua tỉnh là sông Thao) và hai chi lưu là sông Lô và sông Đà. Ba sông chính này có nhiều nhánh nhỏ chảy qua các thung lũng, cạn nước vào mùa khô nhưng chảy xiết vào mùa lũ.

Chi lưu sông Hồng phía hữu ngạn gồm: sông Bứa từ xứ Mường qua Đồn Vang đến Tứ Mỹ, sông Ngòi Gianh từ núi Đại Thân chảy về Tăng Xá, sông Ngòi Lao chạy từ Nghĩa Lộ đến Bằng Dã. Sông Lô có chi lưu là sông Chảy phát nguyên từ Hoàng Tu Phó chảy qua huyện Lục An, Phủ Yên Bình rồi nhập vào sông Lô ở phủ Đoan Hùng. Sông Đà chảy qua một vùng dày đặc cây cối, bóng cây tỏa xuống che khuất mặt trời nên có thêm tên là Hắc Giang, giòng sông thường thay đổi luôn, nước sông mang đầy phù sa, chảy qua xứ Mường vòng quanh núi Ba Vì và đổ vào Hồng Hà ở Trọng Hạ.

THẮNG CẢNH

Chùa Xuân Lũng: Chùa tọa lạc ở xã Xuân Lũng, huyện Lâm Thao. Chùa khởi dựng vào đời Lý Trần. Chùa đã được trùng tu nhiều lần. Di tích còn lại ở chùa là một bia đá có chiều ngang 3,2 m (9.6 ft), rộng 1,23 m (3.7 ft), cao 0,95 m (2.9 ft) có niên đại 1377-1388 ở chính diện.

Chùa Phúc Thánh: Chùa tọa lạc ở trên núi Ngọc Phúc, xã Hương Nộn, huyện Tam Nông. Chùa do bà phu nhân Lê Thị Lan Xuân (vợ thứ 5 của vua Lý Thần Tông) dựng năm 1145 (đời vua Lý Anh Tông). Bà đã tu hành và mất tại đây (1171). Trên điện chùa còn có tượng bà còn gọi là tượng Thánh Mẫu. Mộ bà được táng ở phía tây chùa. Chùa Phúc Thánh là một trong những ngôi chùa thời Lý còn lại đến nay với nét kiến trúc cổ kính làm bằng gỗ chò chỉ.

Đầm Ao Châu: Ao Châu là một hồ nước lớn thuộc xã Ấm Thượng, huyện Hạ Hòa có diện tích gần 2 km2. Đầm Ao Châu có hình dạng tương đối đặc biệt trông giống như đầu của con trâu có hai sừng đưa về hai phía sông Thao và sông Chảy. Đầm có 99 ngách đan xen nhau theo các dãy đồi. Xung quanh hồ là những đồi cây trĩu quả. Rùa vàng và một số loài thú quý hiếm có thể tìm thấy ở đây. Nước hồ trong xanh quanh năm. Du khách có thể du ngoạn trên hồ hàng tuần mà vẫn không cảm thấy buồn tẻ và hiu quạnh.

Núi Thắm: Núi Thắm còn có tên là núi Đầu Rồng, dài khoảng 4 km (2.5 miles) chạy dọc lên khu du lịch Thanh Ba. Trên đỉnh núi có một cái ao nhỏ gọi là ao Tiên, nước trong xanh, không bao giờ cạn. Xung quanh núi Thắm là hàng trăm ngọn đồi thoai thoải nằm gần kề nhau, nhấp nhô như bát úp. Trên vùng đồi này đã được quy hoạch trồng các loại cây công nghiệp như chè, sơn, trẩu... Nơi đây đã mọc lên nhà máy chè, nhà máy xi măng, rượu, phân lân và những trại chăn nuôi trâu, bò. Núi Thắm vừa là một cảnh đẹp vừa là một trung tâm kinh tế của vùng trung du.

Hang động Xuân Sơn và rừng Xuân Sơn: Đây là một quần thể hang động kỳ ảo, nằm sâu trong rừng cây bạt ngàn bí ẩn thuộc xã Xuân Sơn, huyện Thanh Sơn, nằm về phía tây bắc của tỉnh Phú Thọ. Vào thăm hang động ở đây, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước vẻ đẹp của các nhũ đá rũ xuống thành muôn hình kỳ lạ. Động Tiên là một hang ngầm trong núi đá cẩm thạch dài 10 km (6.25 miles). Trong hang có đường thông gió lên thẳng đỉnh núi, làm cho không khí trong lành mát dịu. Hồ nước có nhiều loài cá hấp dẫn.

Rừng Xuân Sơn có nhiều loài cây lạ, trong một ngày thay đổi màu lá tới 4 lần. Rừng có nhiều loại động vật quý hiếm như cầy bay, sóc bay...

Khí hậu thiên nhiên môi trường ở đây rất trong lành, có thể phát triển nhiều loại hình du lịch. Xuân Sơn đang là điểm thu hút khách du lịch trong nước.
 

KINH TẾ

Đồng bào thiểu số của Phú Thọ phần đông thuộc sắc tộc Mường sống trên dãy núi giữa Hồng Hà và Đà Giang, và sắc tộc Mán ít hơn, sống trên vùng núi cao. Đa số dân cư theo Phật giáo, gần Hưng Hóa có một giáo xứ Công Giáo. Hàng năm dân chúng trẩy hội đền Hùng ở xã Hy Cương rất đông.

Về canh nông: hoa màu chính là lúa gạo, nương rẫy trồng nhiều khoai, đậu. Các sườn đồi trồng nhiều trà, cây sơn, cây gỗ làm giấy. Dọc bờ sông Đà có trồng các loại cây ép dầu như: dọc, trầu, thầu dầu. Đồn điền Phú Thọ có các loại cây cà phê, thuốc lá và cây ăn trái. Bưởi Đoan Hùng, quýt Đan Hà, chuối Phú Thọ là những loại trái cây nổi tiếng Bắc phần. Rừng Phú Thọ cung cấp nhiều lá gồi dùng làm áo tơi và lợp nhà.

Phú Thọ có mỏ sắt ở La Phủ, mỏ kẽm ở Mang Tlêng, mỏ than và chì ở Đoan Hùng. Ngoài kỹ nghệ khai thác quặng mỏ, Phú Thọ còn có kỹ nghệ cánh kiến ở La Pho, huyện Thanh Thủy và kỹ nghệ làm bột giấy ở Việt Trì để đưa về Đáp Cầu (Bắc Ninh) làm giấy. Tỉnh cũng có nhiều hồ và đầm như đầm Chính Công, đầm Dị Nậu, đầm Meo. Những đầm, hồ này là nơi chứa nước phòng ngừa mùa hạn hán.

Nằm giữa trục lộ Hà Nội đi Lào Cai và Hà Giang. Phú Thọ có nhiều tuyến đường giao thông giao nhau ở Việt Trì, cả đường bộ, đường sắt lẫn đường sông. Nhờ đó đời sống đồng bào Phú Thọ tương đối thoải mái hơn các tỉnh khác, nhất là qua việc buôn bán lâm sản.

LỊCH SỬ

Thời lập quốc, Phú Thọ là một đất khởi nghiệp của họ Hồng Bàng, là một trong 15 bộ của nước Văn Lang. Vào đời Trần đặt thành lộ Lâm Thao, rồi thành phủ Lâm Thao. Nhà Lê cải thành Sơn Tây thừa tuyên, sau đó là xứ Sơn Tây. Thời nhà Nguyễn, Phú Thọ (không kể Hưng Hóa) thuộc tỉnh Sơn Tây. Đến năm 1884, khi quân Pháp ném bom đốt phá Hưng Hóa, tỉnh lỵ được chuyển về Phú Thọ.

Đồng bào Phú Thọ đánh quân xâm lăng từ giặc Ân, Hán, Nguyên, Minh, Thanh đến quân Pháp. Thời nào có giặc, dân ta đều thể hiện tinh thần yêu nước rất mãnh liệt. Năm 1939, dân chúng Phú Thọ theo Hai Bà Trưng đánh đuổi quân Tô Định và Mã Viện ra khỏi đất nước. Vùng Cẩm Khê (trước thuộc phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên) là nơi đóng quân cuối cùng của Hai Bà Trưng. Thời Pháp thuộc, tháng 4-1884, quân Pháp phải tăng cường đến hai Thiếu tướng dùng sông Hắc Giang, tấn công thành Hưng Hóa. Lực chúng mạnh, các nghĩa quân lại tản vào dân chúng. Tháng 7-1885, hịch Cần Vương của Tôn Thất Thuyết lan rộng khắp nơi, kêu gọi toàn dân kháng chiến. Hai ngày 23 và 24-10-1885, ông Nguyễn Văn Giáp chỉ huy nghĩa quân ở chiến khu Thanh Mai (vùng đất giữa sông Thao và sông Lô) đánh một trận kinh hồn với hai tiểu đoàn thủy bộ và hai pháo đội của giặc. Ngày 7-1-1915, ông Khuất Văn Đức chỉ huy quân Việt Nam Quang Phục Hội tấn công Phú Thọ. Sau năm 1928, Việt Nam Quốc Dân Đảng phát triển mạnh ở các cơ sở đấu tranh tại Phú Thọ. Ngày 10-2-1930, Quốc Dân Đảng tổng khởi nghĩa. Các nghĩa quân thuộc Tam Nông, Cẩm Khê, Lâm Thao theo anh hùng Nguyễn Khắc Nhu đánh chiếm Hưng Hóa, Lâm Thao, dân chúng trong vùng nổi lên hưởng ứng mạnh mẽ, tịch thu súng đạn, đốt công sự giặc.

Trước năm 1975, tỉnh Phú Thọ có các huyện Đoan Hùng, Hạ Hóa, Thanh Ba, Phú Ninh, Lâm Thao, Thanh Sơn, Thanh Thủy, Yên Lập, Cẩm Khê và Tam Nông.

DI TÍCH

Khu di tích Đền Hùng: Từ Hà Nội theo quốc lộ số 2 đến thành phố Việt Trì khoảng 84 km (52.5 miles). Đi tiếp 10 km (6.25 miles) nữa tới khu di tích Đền Hùng. Nơi đây gắn liền với 18 đời vua Hùng xây dựng nên nước Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu. Lăng vua Hùng tương truyền là mộ vua thứ 6. Sau khi Thánh Gióng đánh thắng giặc Ân bay lên trời, vua Hùng thứ sáu cởi áo vắt lên cành cây kim giao rồi hóa ở đó.

Đền Giếng Nằm ở trên núi, phía đông nam. Trong đó giếng Ngọc nên gọi là đền Giếng. Tương truyền hai nàng công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa con vua Hùng thứ 18 thường soi xuống giếng để chải tóc, chít khăn. Trên núi Nghĩa Lĩnh ngày nay còn lưu nhiều di vật và phế tích từ thời nước Văn Lang đến thời nước Đại Việt như rìu đá, giáo đồng, bát đãi gốm, sứ, cột đá, thạp đất nung, gạch ngói v.v...

Núi Nghĩa Linh nằm giữa hai sông Hồng về phía Tây và sông Lô về phía Đông-Bắc. Phía Đông là dãy núi Tam Đảo thuộc tỉnh Vĩnh Yên, phía Nam là dãy núi Tân Viên thuộc tỉnh Sơn Tây. Trước thời Pháp thuộc, lễ kỷ niệm Quốc Tổ hàng năm được xem là Quốc Lễ, tức là quốc khánh, lễ lớn nhất của một dân tộc. Cứ đến ngày 10 tháng 3 âm lịch, dân chúng lũ lượt rủ nhau về trẩy hội đền Hùng rất đông.
Miếu Hoàng Thiếu Hoa: Ở làng Hiền Quan thờ một bậc anh thư thời Hai Bà Trưng. Anh thư Hoàng Thiếu Hoa là người đã xuất gia đầu Phật, nhưng trước cảnh dân tộc bị giặc Đông Hán dày xéo, bà đã hoàn tục và trở thành Tiên Phong Nữ Tướng của Hai Bà Trưng.
Di tích thành Hưng Hóa: Bên bờ đầm Dị Nậu, huyện Tam Nông. Đời Lê, Nguyễn, Hưng Hóa là trấn sở của các tỉnh Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái và Hòa Bình.
Làng Văn Nham thuộc huyện Đoan Hùng có chùa Hang, cửa động cao ba thước, rộng mười thước. Trong động có một pho tượng cao một thước.
Huyện Yên Lập, trên đồi Mè, có thác Hương Kiên rất đẹp. Trên một ngọn núi ở Cự Đồng thuộc huyện Thanh Thủy có hồ nước rất trong. Tập Đại Nam Nhất Thống Chí có nói đến truyền thuyết về một loại cá kỳ dị sống dưới hồ này, chúng dài bốn thước, đầu và lưng màu đỏ tía, có bốn chân bè ra như chân vịt, thỉnh thoảng nổi lên hàng đàn.
Huyện Lâm Thao: Làng Trình Xá là quê Vũ Công Duệ, danh sĩ đời vua Lê Thánh Tông. Tính ông rất cương cường, khi Mạc Đăng Dung đoạt ngôi vua Lê có đến phủ dụ nhưng ông đã mắng chửi thậm tệ, rồi nhảy xuống cửa bể Thần Phù tự vận. Xã Xuân Lũng, quê ông Nguyên Hảng, danh sĩ đời Lê mạt, tác giả nhiều bài văn Nôm và phú nổi tiếng như Đại Đồng Phóng Cảnh, Tam Ngung Động, Tịch Cư Ninh Thể...

Phú Thọ là vùng đất khai quốc còn tràn đầy những di tích của thời dựng nước tồn tại bên những di tích của thời kỳ tranh đấu chống ngoại xâm giữ nước. Phú Thọ là viên ngọc báu thu hẹp những gì anh hùng và tươi đẹp nhất của nước ta.
 

LỄ HỘI