Yên Bái

ĐỊA LÝ

Diện tích: 6.808 km2.
Dân số (2004): 701.145 người.
Tỉnh lỵ: Thị xã Yên Bái.
Các huyện: Thị xã Nghĩa Lộ; huyện: Lục Yên, Văn Yên, Mù Cang Chải, Trấn Yên, Yên Bình, Văn Chấn, Trạm Tấu.
Dân tộc: Việt (Kinh), Tày, Nùng, Thái, Mường, Cao Lan, Khơ Mú, Phù Lá, Giáy.

Yên Bái là tỉnh nằm sâu trong nội địa nhưng lại là cửa ngõ của miền tây bắc, là đầu mối giao thông giữa đông bắc và tây bắc, giữa cửa khẩu Lào Cai và Hà Nội. Phía bắc tỉnh Yên Bái giáp Lào Cai, phía tây giáp Sơn La, phía đông giáp Tuyên Quang, phía nam giáp Phú Thọ.

Yên Bái là tỉnh có nhiều dải rừng lớn. Rừng có nhiều gỗ quí như Pơmu, lát hoa, Chò Chỉ... Nhiều cây dược liệu và nhiều loại động vật quí hiếm. Sản vật của tỉnh Yên Bái là quế Văn Yên, chè suối Giàng, nếp Tú Lệ. Yên Bái có mỏ đá quí nổi tiếng Lục Yên. Khí hậu chia làm hai vùng, vùng thấp và vùng cao. Nhiệt độ trung bình năm 18 - 28° C.

Yên Bái gồm toàn rừng núi và thung lũng, một loạt những dãy núi cao từ 2.000 tới 2.500 m (7,500 ft) phân cách hai khu vực sông Hồng Hà và sông Đà (Hắc Giang), tỏa ra nhiều nhánh về phía sông Hồng Hà. Giữa sông Hồng Hà và sông Chảy có một dãy núi lởm chởm thấp hơn, ít có ngọn nào cao hơn quá 1.000 m (3,000 ft). Yên Bái nằm trên một địa tầng của hồ xưa, cấu tạo bởi những lớp đá sỏi, lớp phiến nham lẫn đá sỏi và những lớp sạn. Hồng Hà là sông quan trọng nhất của Yên Bái, chảy qua suốt tỉnh theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Ngoài ra tỉnh này còn một số sông nhỏ như: Ngòi Nhu, Ngòi Chan, Ngòi Hút, Ngòi Tra, Ngòi Lau...

Thị Xã Yên Bái là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh. Tỉnh Yên Bái có nhiều di tích lịch sử văn hóa. Thắng cảnh Yên Bái còn giữ được nhiều vẻ hoang sơ, môi trường sinh thái chưa bị ô nhiễm rất hấp dẫn đối với khách du lịch.

THẮNG CẢNH

Hồ Thác Bà:Hồ Thác Bà là hồ nước nhân tạo có diện tích mặt nước 23.400 ha, có 1.331 đồi đảo với thảm thực vật và cảnh quan sinh thái đa dạng. Nước hồ trong xanh, in bóng những vạt rừng già bao quanh hồ. Có dãy núi Cao Biền soi bóng ven hồ. Hàng ngàn đồi đảo trên hồ với các hang động như hang Hùm, hang Cẩu Cuôi, động Bạch Xà... và đền Thác Bà luôn tạo nên sự cuốn hút cho du khách.

Hồ Thác Bà không chỉ là một thắng cảnh đẹp mà còn là một di tích lịch sử. Tại đây vào năm 1285 đã diễn ra trận Thu Vật do Trần Nhật Duật chỉ huy đánh tan một đạo quân nguyên Mông.

KINH TẾ

Đồng bào ở đây đa số là người Mán và người Thổ, rồi đến người Kinh. Ngoài ra, còn những sắc dân khác như ngườøi Mèo, Mường, Nùng, Xá, Nhắng, Dao. Dân chúng thờ thần linh, tổ tiên; một số sắc dân vẫn giữ tập tục riêng.

Về canh nông những hoa màu chính là lúa, ngô, bên cạnh đó còn trồng thêm sắn, mía, bông vải, củ nâu, dâu và có cây dó, rễ dùng làm thuốc trị bịnh khi ăn nhầm chất độc, vỏ dùng làm giấy.

Lâm sản chính gồm nhiều loại gỗ quí như gỗ lim, gỗ táu, gỗ mít, gỗ xen, gỗ gụ. Rừng Yên Bái rất rộng và có nhiều dã thú. Đặc biệt là có loại ruồi ở Tu Lê, nhỏ, màu vàng, đốt rất đau. Khoáng sản của tỉnh này không nhiều, một số mỏ than nhỏ nằm rải rác nhiều nơi, mỏ than chì, kệ than, sắt, chì, núi đá vôi.

Kỹ nghệ chỉ ở mức tiểu thủ công nghệ trong phạm vi gia đình. Ngành thương mại phần lớn nhờ vào sông Hồng Hà cho các dịch vụ chuyên chở.

LỊCH SỬ

Thời lập quốc, đất Yên Bái thuộc bộ Tân Hưng, thuộc một trong 15 bộ của nước Văn Lang. Dưới đời Trần, Yên Bái là phủ Quy Hóa; dưới đời Lê là huyện Trấn Yên thuộc quyền cai trị củ một tù trưởng họ Nguyễn. Năm 1832, vua Minh Mạng bổ quan của triều đình đến điều hành. Trước thời Pháp thuộc, Yên Bái thuộc tỉnh Hưng Hóa.

Năm 1257, quân Mông Cổ sang đánh nước ta lần thứ nhất đã gặp phải sự chống trả mãnh liệt của quân dân nhà Trần, chúng thua chạy từ Đông Bộ Đầu đến trại Quy Hóa (Yên Bái) lại bị chủ trại chiêu tập thổ dân đánh tơi tả phải rút về Vân Nam. Trong công cuộc kháng chiến chống quân Pháp. Yên Bái đã ghi vào sử sách những cuộc nổi dậy của mọi sắc dân. Năm 1885, những vùng rừng núi Văn Chấn, Than Uyên trở thành chiến khu, nơi đồng bào Thái, Thổ, Mán, Mường cầm giáo mác, cung tên đánh giặc.

Năm 1930, Yên Bái nổi danh lịch sử với cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quốc Dân Đảng dưới sự lãnh đạo của anh hùng Nguyễn Thái Học. Trong kế hoạch tổng khởi nghĩa. Nguyễn Khắc Nhu phụ trách liên tỉnh Yên Bái, Phú Thọ, Sơn Tây; và Ngô Hải Hoằng chỉ huy đánh Yên Bái vào ngày 9-2-1930, nhưng việc tổng khởi nghĩa không thành.

Năm 1930, Yên Bái nổi danh lịch sử với cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quốc Dân Đảng dưới sự lãnh đạo của anh hùng Nguyễn Thái Học. Trong kế hoạch tổng khởi nghĩa. Nguyễn Khắc Nhu phụ trách liên tỉnh Yên Bái, Phú Thọ, Sơn Tây; và Ngô Hải Hoằng chỉ huy đánh Yên Bái vào ngày 9-2-1930, nhưng việc tổng khởi nghĩa không thành.

Ngày 8-3-1930, quân Pháp đem tử hình bốn vị anh hùng Ngô Hải Hoằng, Đặng Văn Lương, Đặng Văn Tiệp và Nguyễn Thanh Thuyết. Sau đó, ngày 17-6-1930, mười hai người anh hùng đã cùng với Đảng trưởng Nguyễn Thái Học bình thản bước lên máùy chém tại Yên Bái. Mười hai vị anh hùng này gồm có: Phó Đức Chính, Bùi Văn Chuẩn, Nguyễn An, Hà Văn Lạo, Đào Văn Nhít, NgôVăn Du, Nguyễn Đức Thịnh, Nguyễn Văn Tiềm, Đỗ Văn Sứ, Bùi Văn Cửu, Nguyễn Như Liên và Bùi Tử Toàn. Trước năm 1955, Yên Bái có các huyện Than Uyên, Văm Bàn, Bảo Hà, Lục Yên và Văn Chấn. Sau đó có một số huyện của tỉnh Yên Bái và tỉnh Sơn La tách ra lập tỉnh Nghĩa Lộ.

DI TÍCH

Chùa tháp Hắc Y (Thần Áo Đen): Đây là một di tích đồng thời là thắng cảnh của tỉnh Yên Bái. Chùa tọa lạc trên đỉnh đồi Hắc Y, cách thị xã Yên Bái 80 km (50 miles). Chùa mang kiến trúc độc đáo thời Trần. Quần thể di tích này gồm có tháp Hắc Y, đình Bến Lăn, núi Thần Áo Đen, đền Đại Cại. Trên đồi Hắc Y có Tháp Hắc Y, thành đất, bãi quần ngựa,... đã ghi dấu ấn lâu đời về lịch sử đấu tranh giữ nước.

Các di tích này phần lớn đã bị đổ nát đang được phục chế. Đình Bến Lăn hiện chỉ có những tảng đá kê chân cột đình đường kính 0,72 m (2.16 ft). Núi Thần Áo Đen là một dãy núi đá cao, trên đỉnh có ao cá, vườn cây, dấu tích của công trình tôn giáo thời Lý-Trần. Đền Đại Cại được dựng cạnh bờ sông Chảy, mặt chính của đền nhìn ra ngã ba sông và cửa đồi Hắc Y. Đền được dựng trong một khuôn viên rộng, có nhiều cây xanh và đường ven sông ngoạn mục.

Tại khu vực Đại Cại, Bến Lăn còn tìm được nhiều công cụ đá cuội có đặc trưng văn hóa Sơn Vi. Chùa Tháp Hắc Y là một di tích thắng cảnh đang được đề nghị nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóa.

Chùa Bách Lẫm: Chùa tọa lạc trong một khuôn viên rộng, nhiều cây xanh, mát mẻ cạnh sông Hồng. Cảnh quan của chùa Bách Lẫm đẹp và cổ kính. Hiện nay trong khu chùa này dân còn lập thêm đền Bách Lẫm, thu hút nhiều khách thập phương đến thờ cúng.

Đền Đông Cuông: Đền ở cách thị xã Yên Bái 50 km (31 miles). Đền còn có tên gọi là đền thờ thần Vệ Quốc vì ngoài thờ Mẫu Thượng Ngàn, đền còn thờ các vị có công với nước chống giặc Nguyên Mông (thế kỷ 13), đó là một số tướng người dân tộc địa phương. Đền còn thờ Đức Ông ở miếu phía hữu ngạn sông Hồng. Tại khu vực xung quanh đền Đông Cuông, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều di vật thuộc văn hóa Sơn Vi (hậu kỳ đá cũ). Đền được xây dựng ở nơi có phong cảnh sơn thủy hữu tình, núi sông hòa hợp nên vừa là di tích vừa là thắng cảnh đẹp của tỉnh Yên Bái.

Đền Gia Quốc Công: Đền ở huyện Yên Bình, thờ Vũ Văn Mật, người ở Hải Dương lên xóm Khau Bàn sinh sống và đã giết chết tên tù trưởng Châu Thu Vật là kẻ tham tàn. Sau đó ông tự xưng là Gia Quốc Công đến quy thuận nhà Lê, được Vua Lê cho trấn giữ miền Tuyên Quang. Sau khi ông qua đời nhân dân đã lập đền thờ ông.

LỄ HỘI

Yên Bái là nơi sinh tụ nhiều dân tộc. Mỗi dân tộc điều có bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Nét văn hóa đặc sắc của người Tày thể hiện qua những làn điệu hát ru truyền thống, ca ngợi tình yêu lứa đôi, các tấm gương sáng trong lao động xây dựng bảo vệ quê hương bản làng, đoàn kết đấu tranh chống giặc ngoại xâm và thiên tai. Người Dao giỏi săn bắn thú rừng và làm nương rẫy. Y phục phụ nữ Giao được thêu thùa với những họa tiết hoa văn đẹp và cầu kỳ. Người Dao rất thích lao động, thích hát giao duyên. Người Dao có những nét đẹp trong việc cưới xin vui tươi lành mạnh. Người H'Mông có truyền thống lịch sử linh tế văn hóa phong phú. Yên Bái còn là địa bàn sinh tụ của người Việt cổ. Những công cụ bằng đá, bằng đồng thau liên tiếp được tìm thấy trên địa bàn Yên Bái đã làm cho các cứ liệu sử học phong phú thêm và làm dày thêm truyền thống văn hóa của các dân tộc trong tỉnh. Thạp đồng Đào Thịnh được chạm khắc hoa văn đẹp cùng với thạp đồng Hợp Minh độc đáo là những tác phẩm nghệ thuật cổ xưa, vô giá đã đóng góp một phần rất lớn vào kho tàng văn hóa của tỉnh cũng như của Việt nam.

Lễ hội Đông Cuông: Đền Đông Cuông cách thị xã Yên Bái 50 km (31 miles). Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn và đã nổi tiếng từ lâu, thu hút nhiều khách thập phương tới lễ bái. Lễ hội Đông Cuông được mở vào sau Tết âm lịch. Phần tế lễ được tiến hành nghiêm trang phần hội có nhiều trò chơi dân gian truyền thống của các địa phương.